Bu hafta size geçtiğimiz asrın son dönemlerinin ve İstanbul’un önemli tüccarlarından olan Mehmet Abud Efendi hakkında bilgiler vereceğim.

Mehmet Abud Efendi, 1839 senesinde Şam’da dünyaya gelmiştir. 18 yaşlarında İstanbul’a gelmiş olan Mehmet Abud Efendi, ehemmiyetsiz bir sermaye ile ticaret işine başlamış ve ilk iş olarak da ipek ticaretiyle iştigal etmiştir. Dürüst ve güvenilir olması münasebetiyle işleri süratle gelişmiş ve ipek ticaretinin yanı sıra manifatura ve deri ticaretiyle de uğraşmıştır.

1884 senesinde İstanbul Ticaret Odası Başkanlığı görevine getirilmiş ve bu görevine ölünceye kadar da devam etmiştir. (1917) İstanbul Ticaret Odası Başkanlığının yanı sıra Şirket-i Hayriye Meclisi İdare Reisliğini ve bilhassa Balkan Harbi esnasında Harbiye Nezaretinin satın almasını temin eden komisyonun da başkanlığında bulunmuştur. Donanma Cemiyeti’nin de faal olarak üyeliğini yapmış olan Mehmet Abud Efendi, ölümünden bir yıl evvel kurulan İtibari Milli Bankası’nın yönetim kuruluna da girmiştir. İstanbul’da “Yeni Ticaret Türk Anonim Şirketi ve Bulgaristan’da Karadeniz Şirketi adıyla iki ticaret müessesesini kurmuştur.

Ticaretle iştigal etmiş olduğu dönemlerde Hilaliahmer’e (Bu günkü Kızılay), Donanma Cemiyeti, Hicaz Demir yolu gibi milli kuruluşlara zengin bağışlarda bulunmuş olan Mehmet Abud Efendi, yönetiminde bulunduğu kurum kuruluşlardan huzur hakkı almamıştır, buradan doğacak bütün haklarını hayır kurumlarına bağışlamıştır.

1896 senesinde İstanbul’da uzunca bir müddet süren et temini sıkıntısı baş göstermişti; dönemin belediye başkanı ve yönetim et tüccarlarının bu buhrandan istifade yönünde gösterdikleri aç gözlülüğü ve pahalılığı önleyememişlerdi. Mehmet Abud Efendi, İstanbul’a kesim hayvanı gönderen yerlere çekmiş olduğu telgraflarla ellerindeki bütün mevcut hayvanları kendi adına göndermelerini bildirerek bu buhranın önlenmesine büyük katkı sağlamıştır.

Birinci Dünya Savaşı’nın patlak vermesiyle Türkiye’nin Almanya’dan ve Avusturya’dan pek çok emtia ve mal aldığı ve fakat komisyonculuğunda dönemin azınlıkları elinde kaldığı düşünülürse Türk sermaye sahipleriyle Avusturya tebaasından Müslüman Boşnaklardan oluşan İstanbul’da, Peşte’de, Viyana ve Berlin’de şubeleri bulunan büyük bir şirketin kurulması düşünülmüş bu faaliyet için toplantılar yapılmış ve bu toplantıya iştirak eden Mehmet Abud Efendi, bir hatırasını bu toplantıya katılanlara şöyle nakletmektedir.

“Tarihimizde 93 harbi diye bilinen 1877-1878 Osmanlı – Rus savaşı öncesi ve esnasında Bosna ile ticaret yapıyorduk. Bosnalıların kullanmış olduğu kumaşları biz ithal ediyorduk. Harp oldu, ticaret durdu biz de oradan kalkıp İstanbul’a geldik. Bosna’da değişik kişilerin üzerinde birkaç yüz bin lira alacağımız kaldı. Bosna’da ticaret şöyle işlerdi; mal tüccardan veresiye alınır, satılır ve parası bir yıl sonra verilirdi. Harp bitti Bosna Avusturyalılar tarafından işgal edildi, beş altı yıl ne içeriden dışarıya ve ne de dışarıdan içeriye kimse girip çıkamadı. Bosnalıların yüksek ahlak sahibi olmalarını bilmemize rağmen buradaki alacağımızdan biz de ümidimizi kestik. Altı sene sonra seyahat yasağı kalktı bir gün İstanbul’a birçok Boşnak geldiğini öğrendik. O zaman Mercan’da bulunan iş yerimize omuzlarında heybeleriyle kırk elli kadar Boşnak girdi, önceleri hal hatır sormaya geldiklerini zannediyorduk, meğer heybelerinde şirketimizin alacağı olan o yüzbinlerce parası varmış sağ kalanlar borcunu bizzat getirmiş ve ölenler ise vasiyet etmiş işte benim servetimin önemli bir kısmı böyle sağlanmış oldu. Ben şimdi Boşnaklarla kurulacak olan bu şirkete derhal 300.000 lira veriyorum” demiştir.

Fakat Türk – Boşnak münasebetlerini kendisi için tehlikeli gören Avusturya hükümeti bu şirketin kurulmasına mâni olmuştur. Memleket piyasasını halkın menfaatine tanzim eden İstanbul’un büyük ve muteber tüccarlarından olan Mehmet Abud Efendi 1917 senesinde İstanbul’da vefat etmiştir. Kardeşi bulunan Ahmet Abud Efendi’den kendisi gibi meşhur tüccarlardandır. Mehmet Abud Efendi’ye “Büyük Abud Efendi” kardeşine İse “Küçük Abud Efendi” diye hitap edilirdi. Günümüzde “Karamürsel Mağazaları” diye devam eden müessesenin kurulmasında önemli yardımları olmuştur. Ahmet Abud Efendi ise 1922 senesinde vefat etmiştir. Mezarları İstanbul Eyüp’te dir.