Bir asırlık ömür son buldu!

     Alanında en önemli Türk Halk Bilimci olarak tanınıyordu

     Akademisyen, Araştırmacı Yazar, Çevirmen Prof. Dr. İlhan Başgöz, 100 yaşında hayatını kaybetti. ABD'de yaşayan ve uzun süredir kanserle mücadele eden Başgöz'ün, talebi üzerine 5 Ocak 2021 tarihinde Türkiye’ye getirilmiş ve tedavisi sürüyordu.

     Türkiye'ye nakli için gerekli işlemlerin tamamlanmasının ardından Indianapolis'ten ambulans uçakla alınarak Esenboğa Havalimanı'na getirildiğinde, ülkesine dönmenin mutluluğunu yaşadığını dile getirmişti.

     ABD'den getirildi şiirle teşekkür etti: Dost kokusu Türkiyem!

     Yurt dışında 33 senedir çalışmanın yorgunluğu içinde olduğunu ifade eden Başgöz, "Memleketime dönmemin sevincini Enver Gökçe'nin bir dizesiyle anlatacağım: 'Senin emekçin olaydım şen olası türküsü, dost kokusu, dost selamı Türkiye'. Yorgunum daha fazla konuşamayacağım" açıklamasında bulunmuştu.

   1921 yılında Sivas/ Gemerek’te doğdu. 1928 yılında Harf Devrimi yapıldığı sırada millet mekteplerinde okuma yazma öğrendi. On bir yaşındayken ailesi Sivas’ın merkezine göç edince ilk ve ortaöğrenimini burada tamamladı. Yükseköğrenimini Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü’nde yaptı. Aynı fakültede 1946 yılından 1950 yılına kadar Prof. Pertev Naili Boratav’ın asistanı olarak çalıştı. 1948 yılında kurulan Türk Folkloru ve Halk Edebiyatı Kürsüsünün düzenlediği araştırmalara katıldı, doktora çalışmasına başladı. Bu arada Folklor ve Halk Edebiyatı Kürsüsünün kapatılması üzerine, burslu okuduğu için, Tokat Lisesi’ne edebiyat öğretmeni olarak atandı; ancak iki yıl sonra buradan da çıkarıldı.

     Ankara’ya döndüğünde askere gitmek üzere başvuruda bulundu. Bu arada, Türk Ceza Yasasının 141. Maddesine aykırı eylemde bulunmak savıyla tutuklandı, yargılandı ve iki yıl hüküm giydi. Sekiz ay tutuklu kaldıktan sonra aftan yararlanarak serbest kaldı. Askerliğini bitirdikten sonra bir süre çeşitli işlerde çalıştı, İngiltere’ye giderek bu ülkede araştırmalar yaptı. 1960 yılında Ford Vakfı bursuyla Amerika Birleşik Devletleri’ne giderek oraya yerleşti.  İki yıl Los Angeles, iki yıl da California Berkeley Üniversitesi’nde araştırmacı olarak çalıştı. 1965 yılında Indiana Üniversitesinin Ural-Altay Dilleri Bölümü’ne öğretim üyesi oldu. 1967 yılında doçentliğe, 1976 yılında profesörlüğe yükseldi ve Amerika Folklor Derneği onur üyeliğine seçildi. Ardından Türkiye’ye dönerek bir süre de Boğaziçi Üniversitesi’nde Türk edebiyatı dersleri verdi. 1997 yılında emekli oluncaya kadar bu üniversitedeki görevlerine devam eden Başgöz, 1998 yılından  sonra Bilkent Üniversitesi’nde konuk öğretim üyesi olarak görev yaptı ve daha sonra Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi’ne geçti. Daha sonra yeniden Ankara’ya dönerek çalışmalarını Orta Doğu Teknik Üniversitesi’nde sürdürdü.

     1943 yılından itibaren, başta Doğu Anadolu Bölgesi (Kars ve Erzurum) olmak üzere, pek çok yerden derlediği destan, halk öyküleri, atasözleri, bilmeceler, türkülerin yanı sıra gölge oyunu, kukla, halk dansları konulu filmlerden oluşan zengin bir belgelik oluşturdu. Yaşadığı yüzyıl ve gösterdiği farklı kimlikler konusunda henüz hakkında görüş birliğine varılamayan Karacaoğlan konusunda “Karacaoğlan geleneği” olarak özetlediği görüşleriyle bir şairin kişisellikten anonimleşmeye gidişini ele aldı. Yunus Emre, Pir Sultan Abdal gibi birçok şairle ilgili olarak yapılacak çalışmalarda yararlı olabilecek bu görüş, araştırmacılar arasında da ilgi topladı. Halk edebiyatı araştırmalarına yaptığı katkılardan biri de sözlü kaynaklardan derlenen malzemenin bir anlatı olarak ortamı ve gelenek faktörleriyle incelenmesi gerektiğini örnekleriyle vurgulamasıdır. Türk ve dünya bilmece araştırmalarına on üç binden fazla tasnif edilmiş Türk bilmecesini A. Tietze ile yayımlayarak katkıda bulundu. Türk halk öykülerini incelerken de, V. Propp tarafından geliştirilen tip ve motif odaklı yapısal araştırma yöntemine, incelemelerinde öykü kahramanlarının temel eylemlerinin “kriz, değişim, arama, engeller, çözülüş, birleşme” başlıkları altında düzenlenmesine katkıda bulundu. Türk halk öykülerini; “ailenin parçalanması, yeni bir aile için savaşım ve yeni bir ailenin kurulması” olarak üç temel bölüm altında inceleyen Başgöz, bu bölümleri kahramanların eylemleri ile birleştirir.

     Nasrettin Hoca konusundaki yaklaşımı kimi çevrelerde tepkiyle karşılanan Başgöz, Nasrettin Hoca fıkralarının yüzyılların birikimiyle olgunlaşmış bir nükte geleneğinin diller ve kültürler arası gelişmelerle oluştuğu görüşündedir. Yaşamış Nasrettin Hoca ile bu birikimlerle olgunlaşıp zenginleşerek yaşayan/yaşatılan Nasrettin Hoca’nın gerçekçi bir biçimde çözümlenmesinden yanadır. 1997’den itibaren Güre’de (Edremit-Balıkesir) her yaz halkbilim ve halk edebiyatıyla ilgili yaz kursları düzenleyen Başgöz, katılan araştırmacı ve bilim insanlarına kendi çalışmalarında uyguladığı yöntemleri ve bilim alanındaki yeni gelişmeleri aktarmıştı.

     Yazıları, Türkiye’de Dost, Yeni Ufuklar, Türk Dili, Milliyet-Sanat gibi dergilerde yer aldı.

    Başlıca Eseerleri:

    İnceleme-Araştırma: Doğu Anadolu’da Folklor Denemeleri, İzahlı Türk Edebiyatı Antolojisi, Türk Halk Edebiyatı, Köroğlu, Educational Problems of Turkey 1920-40 (H. E. Wilson ile), Türkçe Birinci Basım: Türkiye Cumhuriyetinde Eğitim ve Atatürk, İkinci Basım: Türkiye’nin Eğitim Çıkmazı ve Atatürk: Sorunlar-Çözüm Aramaları-Uygulamalar,  Turkish Folklore, Karacaoğlan, Âşık Ali İzzet Özkan, Yunus Emre,  Türk Bilmeceleri I-II-III, Turkish Folklore and Oral Literature (Yay. Haz: Kemal Sılay), Hoca Nasreddin, Never Shall I Die (P. N. Boratav ile), Geçmişten Günümüze Nasreddin Hoca, Gemerek Nire Bloomington Nire Hayat Hikayem.

     Deneme: Folklor Yazıları.

     Derleme: Manilerimizden, Bilmece: A. Corpus of Turkish Riddles (A. Tietze ile – Türkçe Birinci Basım: Türk Bilmeceleri / İkinci Basım: Türk Halkının Bilmeceleri), Studies in Turkish in Folklore (M. Glazer ile), Çıt Etti Çiçek Açtı-Çocuklar İçin Bilmeceler, Vay Başıma Gelenler (Tekerlemeler).

   Çeviri: Türk Halk Edebiyatı (E. Saussey’den).   

    Ödülleri:

    1997 – Kültür Bakanlığının Üstün Hizmet Ödülü.

    2000 – Hacı Bektaş Veli Dostluk ve Barış Ödülü.

    2004 – TÜBA Bilim Ödülü.

 13 Nisan 2021 tarihinde 100 yaşında aramızdan ayrıldı.

 Ailesinin ve sevenlerinin başı sağ olsun!