Ticaret, Arapça kökenli bir kelime olup “kâr amaçlı mal mübadelesi” anlamına gelmektedir. Dinimizde helal ve meşru kazanç yollarından biri olarak kabul edilmektedir. Karşılıklı gönül rızasına dayanması ve “ya nasip” diyerek niyet edip belirli bir riski üstlenme esasına dayanması, ticaretin helal, meşru ve bereketli görülmesinin temel nedenlerindendir.

Ayet ve hadislerde, ticaret felsefemizi şekillendiren bazı temel ilkeler bulunmaktadır. Terazide doğru tartmak, karşılıklı gönül rızasına dayalı akit yapmak, akit sırasında yalan söylemekten kaçınmak, hesap gününü daima hatırda tutmak, gasp ve aldatma gibi haksız kazanç yollarından uzak durmak ve (ibadet, ticaret, dinlenme gibi) her işi vaktinde yapmak bu ilkelerin başında gelir.

Bir Müslüman, ticareti yalnızca para kazanmak, rahat bir hayat sürmek veya kişisel servet biriktirmek amacıyla görmemelidir. Aksine, gelecek kuşakların eğitimine katkı sağlamak, işsiz ve ihtiyaç sahibi kimselere istihdam oluşturmak, yaşadığı ülkenin ekonomisine olumlu anlamda etki etmek, kültürel alanda güçlü projeleri desteklemek ve böylece gelecek nesillerin kültür, sanat ve fikir dünyasının inşasına katkıda bulunmak için maddi açıdan güçlü kalmayı bir prensip hâline getirmelidir. Nitekim günümüz dünyasında Müslümanların geri kalmasının ve çağı kaçırmalarının sebeplerinden biri de “Rızkın onda dokuzu ticarettedir.” (İbn Hacer el-Askalânî, VII, 352) nebevî öğretisine gereken önemin verilmemesidir. Daha açık bir ifadeyle, maddi açıdan güçlü ve şuurlu bir Müslüman, dünyada söz sahibi olur ve geleceğe yön verebilir.

Alım satım yoluyla geçimini sağlamak isteyen bir kimse, helal ve haramın ne olduğunu bilecek ölçüde fıkhî meselelere vakıf olmalıdır. Çünkü günümüzün karmaşık ekonomi modeli, ticarette çok daha dikkatli ve bilinçli davranmayı gerektirmektedir. İslâmî usullere göre ticaret yapmak isteyen kimsenin şu hususları temel prensip edinmesi gerekir:

• Pazarlık sırasında alış fiyatını açıklamamak, ticari nezaket ve piyasa dengesine uygun bir tutumdur.

• Ticarette ilkelere bağlı hareket etmek, güvenilirliğin temelidir. Bu sebeple, hayatında hiçbir şey satmamış kişinin, tüccarlığı iyi bilen birilerinin yanında tecrübe kazanması son derece önemlidir.

• Kâr marjını piyasa şartlarına göre belirlemek hem adaleti hem sürdürülebilirliği sağlar.

• Maliyetleri doğru hesaplayarak satış fiyatı belirlemek, helal kazancın gereğidir.

• Malın ayıbını dürüstçe söylemek, aldatmayı ortadan kaldırır.

• Yalan, gereksiz yemin ve benzeri tutumlardan kaçınmak, dünya ve ahiret açısından korunmayı sağlar.

• Neceş, karaborsa ve fırsatçılık türü uygulamalardan uzak durmak, piyasayı kızıştırmayı engeller.

• Zararına satışın caiz olduğunu unutmamak, ticari esnekliği artırır.

• Alım satımda kolaylaştırıcı bir tutum benimsemek, bereketin kapısını açar.

• Sahip olunan sermaye kadar iş yapmak, risk yönetiminin temelidir.

• Banka kredisi kullanmamak, faizden uzak durmayı sağlar.

• Uzun vadeli satışlardan kaçınmak, belirsizliği azaltır.

• Döviz ve altın üzerinden borçlanmamak, taraflar arasında adaleti korur.

• Malın zekâtını doğru hesaplayıp ihtiyaç sahiplerine ulaştırmak, ticaretin sosyal yönünü güçlendirir.

• Terazi ve ölçüde hassas davranmak, Kur’ân’ın açık emridir.

• Faiz ile vade farkını karıştırmamak, fıkhî bilinç gerektirir.

• Zamanı iyi okumak ve şartlara göre hareket etmek, ticari başarıyı destekler.

• Şirket, mudarebe, murabaha, leasing gibi meşru ticaret usullerini bilmek, modern ticarette sağlam bir zemin oluşturur.

• Helal ve meşru teşviklerden yararlanmak, gelişimi destekler.

• Hz. Osman’ın (r.a.) kıtlık dönemindeki cömert ve ferasetli tutumunu örnek almak, ticaret ahlâkını derinleştirir.

• Bazen kâr yerine piyasayı hareketlendirmeyi tercih etmek, toplumsal faydayı önceleyen bir bakış açısıdır.

Sonuç itibarıyla alım satım işi, büyük sorumluluk gerektiren, toplumun şekillenmesinde önemli rolü bulunan, bereket kavramını günlük hayatımızda ete kemiğe büründürerek mücessem hâle getiren peygamber mesleğidir. O hâlde Hz. Allah’ın rızasının esas alındığı ticaret, dünya ve ahiret hayatımıza ciddi anlamda katkılar sağlayacağını unutmayalım.